Autorka: Anna Szmulkowska Absolwentka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, magister dietetyki. Pasjonatka zdrowego odżywiania i gotowania.
Odpowiednie odżywianie wspiera zdrowie kobiety w czasie ciąży, porodu oraz laktacji, a także wpływa na właściwy rozwój płodu. Oprócz zdrowej i zbilansowanej diety w trakcie ciąży, ważna jest również rezygnacja z niektórych produktów (1).
Używki
Alkohol– Ze względu na brak poznania bezpiecznej dawki alkoholu w ciąży, zaleca się całkowitą rezygnację spożywania tej substancji (2). Alkohol jest substancją uzależniającą i teratogenną, która nie posiada żadnych niezbędnych składników odżywczych i dostarcza znaczną ilość energii. Ponadto, przenika przez łożysko i kumuluje się w płynie owodniowym, przez co prowadzi do uszkodzenia rozwijającego się zarodka i płodu (2,3). Spożywanie alkoholu w ciąży może prowadzić do powstania zaburzeń rozwojowych płodu, które należą do spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych (ang. fetal alcohol spectrum disorder, FASD). Do FASD zaliczają się m.in. skutki takie jak: upośledzone funkcje poznawcze, wady wrodzone, charakterystyczne nieprawidłowe rysy twarzy oraz ograniczony wzrost płodu (3). Ponadto, alkohol może przyczynić się do wystąpienia martwych urodzeń, poronień i przedwczesnych porodów (2).
Nadmiar kofeiny– W związku ze szkodliwym wpływem dużych dawek kofeiny na płód, kobieta powinna ograniczyć spożywanie tej używki do 200 mg pochodzących ze wszystkich źródeł, co wiąże się m.in. z zmniejszeniem spożycia kawy do dwóch filiżanek dziennie, a także unikaniem mocno zaparzonych herbat (2,4). Należy pamiętać, że kofeina znajduje się również w mniejszej ilości w ciemnej czekoladzie, kakao, a także w wybranych napojach gazowanych, niektórych lekach wydawanych bez recepty i suplementach diety (2,5,6). Kofeina przenika przez łożysko, w związku z czym u matki, jak i u płodu występuje podobny poziom tej substancji. Spożywanie nadmiaru kofeiny w czasie ciąży może prowadzić do niższej masy urodzeniowej, zwiększyć częstość oddechów i podwyższyć tętno oraz wydłużyć czas czuwania płodu. Ponadto, kofeina poprzez zwiększanie skurczów macicy może podwyższyć ryzyko wystąpienia poronienia (5).
Żywność mogąca być źródłem patogenów
Okres ciąży jest czasem, kiedy organizm kobiety jest szczególnie narażony na infekcje przenoszone przez żywność, ze względu na osłabiony układ odpornościowy. Choroby te są znacznym zagrożeniem dla rozwijającego się dziecka, gdyż mogą prowadzić m.in. do powstania wad rozwojowych, przedwczesnego porodu oraz śmierci płodu (7,8).
Niepasteryzowane mleko i przetwory z niego wykonane: Kobieta ciężarna nie powinna spożywać niepasteryzowanego mleka i przetworów z niego wykonanych np.
wybranych serów pleśniowych (informacja o wykorzystaniu niepasteryzowanego mleka powinna być umieszczona w składzie produktu) (6). Żywność ta może być źródłem bakterii takiej jak np. Listeria monocytogenez. Bakteria ta wywołuje chorobę, która może prowadzić do poronienia, urodzenia martwego płodu oraz przedwczesny poród (7,9). Kobiety ciężarne są 20 razy bardziej narażone na tą chorobę w porównaniu do kobiet nie będących w ciąży (1).
Surowe i niedogotowane/niedopieczone/niedosmażone mięso: Do tej grupy zaliczają się potrawy takie, jak np. tatar, krwiste steki, surowe i dojrzewające wędliny, jak np. szynka parmeńska, salami i chorizo, a także mięso poddane nieodpowiedniej obróbce termicznej. Żywność ta może być źródłem np. pasożyta Toxoplasma gondii, który wywołuje chorobę zwaną toksoplazmozą. Infekcja ta może prowadzić do zaburzeń rozwojowych płodu prowadzących m.in. do opóźnienia umysłowego, powiększenia wątroby i śledziony, ślepoty oraz może spowodować poronienie i urodzenie martwego dziecka (2,9).
Surowe i niedogotowane/niedopieczone/niedosmażone ryby i owoce morza: Żywność taka jak m.in. sushi, tatar z łososia, ryby wędzone na zimno, ostrygi oraz ryby poddane nieodpowiedniej obróbce termicznej mogą zawierać pasożyty oraz niebezpieczne bakterie jak np. Salmonella sp. (1,6).
Surowe i niedogotowane jaja: Kobieta w ciąży nie powinna jeść surowych i niedogotowanych jaj oraz potraw z nich wykonanych (np. lekko ścięta jajecznica, kogel-mogel, tiramisu, lemon curd, domowy majonez). Żywność ta może zawierać bakterie Salmonella sp. wywołującą chorobę, która może spowodować przedwczesny poród oraz śmierć płodu (2).
Kiełki warzywne: Kiełki są bardziej podatne na rozwój patogenów, gdyż są hodowane w wilgotnym środowisku. Umycie ich nie daje gwarancji pozbycia się patogenów, w związku z czym kobiety ciężarne nie powinny spożywać tego produktu (1).
Do żywności, która może być źródłem patogenów zaliczają się również: niepasteryzowane soki, źle przygotowane i przechowywane kiszonki, skażona woda, niedokładnie umyte owoce i warzywa, żywność zanieczyszczona glebą i odchodami zwierząt, żywność zbyt krótko ogrzewana (6, 10).
Powyższe produkty spożywcze mogą zwiększać możliwość wystąpienia zakażenia mikrobiologicznego, dlatego należy zwracać szczególną uwagę na właściwe przygotowywanie i przechowywanie żywności oraz mycie warzyw i owoców (1).
Inne produkty, których spożywanie może być szkodliwe dla płodu
Żywność wysokoprzetworzona– Żywność ta (np. słodycze, dania typu fast-food, słone przekąski, lody, parówki, dania instant, słodkie napoje gazowane) jest z reguły bogata w nasycone kwasy tłuszczowe, cukier, sztuczne słodziki i sól, a uboga w wartościowe składniki odżywcze, jak m.in. witaminy i składniki mineralne (11). Nadmierne spożycie
nasyconych kwasów tłuszczowych, może powodować zaburzenia metaboliczne u dziecka, a zbyt wysokie spożycie cukru zwiększa ryzyko wystąpienia stanu przedrzucawkowego u ciężarnej (12, 13). Oprócz tego, wysokie spożycie sztucznych słodzików może doprowadzić do pogorszenia składu mikrobioty jelitowej, a badania naukowe wskazują na ich potencjalnie zły wpływ na przebieg ciąży (11,6).
Ryby z wysoką zawartością rtęci i zanieczyszczeń- Kobieta w ciąży nie powinna spożywać ryb z podwyższonym poziomem rtęci, do których zaliczają się m.in.: tuńczyk, rekin, marlin, makrela królewska, miecznik, węgorz amerykański, płytecznik, szczupak, panga, tilapia, gardłosz atlantycki. Rtęć jest toksycznym pierwiastkiem, który może powodować m.in. problemy rozwojowe u dzieci. Kobieta ciężarna nie powinna również spożywać szprotów, śledzi, troci i łososia łowionych w Morzu Bałtyckim, gdyż cechują się one wysokim poziomem zanieczyszczeń, takich jak np. dioksyny i polichlorowane bifenyle (1,10).
Wątróbka- Produkt ten charakteryzuje się bardzo dużą zawartością witaminy A, której zbyt wysokie spożycie sprzyja wadom rozwojowym płodu. Mimo, że ryzyko to jest głównie związane z przyjmowaniem suplementów diety z witaminą A, warto, aby kobieta ciężarna ograniczyła spożycie wątróbki (6,10).
Bibliografia 1. https://ncez.pzh.gov.pl/ciaza-i-macierzynstwo/plodnosc-i-ciaza/jakich-produktow-unikac-w-czasie-ciazy/
2. Szostak-Węgierek D, Czerwonogrodzka-Senczyna A. Zasady żywienia kobiet ciężarnych. [w:] Żywienie w czasie ciąży i karmienia piersią. Szostak-Węgierek (red.). PZWL Wydawnictwo Lekarskie. 2021;29-46
3. Popova S, Dozet D, Shield K, Rehm J, Burd L. Alcohol’s Impact on the Fetus. Nutrients. 2021;13(10):3452.
4. Surma S, Witek A. Coffee consumption during pregnancy — what the gynecologist should know? Review of the literature and clinical studies. Ginekol Pol. 2022;VM/OJS/J/90190.
5. Lakin H, Sheehan P, Soti V. Maternal Caffeine Consumption and Its Impact on the Fetus: A Review. Cureus. 2023 Nov 4;15(11):e48266. 6. https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2025/02/zalecenia_dietetycy_ciaza-01-2025.pdf
7. Maugliani A, Baldi F. Surveys as a valid tool for assessing food safety knowledge amongst pregnant women in high-income countries: a rapid review. Reproductive Toxicology. 2023;119:108411.
8. Hoeft B, Eggersdorfer M, Heck S. Quality and Safety Aspects of Food Products Addressing the Needs of Pregnant Women and Infants. Ann Nutr Metab. 2014;65(1):29–33.
9. Jevšnik M, Česen A, Šantić M, Ovca A. Food Safety Knowledge and Practices of Pregnant Women and Postpartum Mothers in Slovenia. Foods. 2021;10(10):2412. 10. https://www.healthline.com/nutrition/11-foods-to-avoid-during-pregnancy 11. https://centrumrespo.pl/zdrowie/zywnosc-przetworzona-a-zdrowie/
12. Mennitti LV, Oliveira JL, Morais CA, Estadella D, Oyama LM, Oller Do Nascimento CM, i in. Type of fatty acids in maternal diets during pregnancy and/or lactation and metabolic consequences of the offspring. The Journal of Nutritional Biochemistry. 2015;26(2):99–111.
13. Clausen T, Slott M, Solvoll K, Drevon CA, Vollset SE, Henriksen T. High intake of energy, sucrose, and polyunsaturated fatty acids is associated with increased risk of preeclampsia. American Journal of Obstetrics and Gynecology. 2001;185(2):451 458.
Biogram
Anna Szmulkowska,
Absolwentka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.
