Autorką artykułu jest Ula Borucińska – nasza wolontariuszka i studentka ostatniego roku kierunku lekarskiego na Uniwersytecie Medycznym im. Piastów Śląskich we Wrocławiu. Jako przyszła lekarka, szczególną uwagę poświęca profilaktyce i promocji zdrowego stylu życia. Prywatnie pasjonatka podróży i odkrywania nowych kultur. Obecnie jako wolontariuszka wspiera działania Fundacji, z zaangażowaniem uczestnicząc w inicjatywach, które realnie wpływają na życie innych.

Borelioza

(choroba z Lyme) to najczęstsza choroba odkleszczowa w Europie i
Ameryce Północnej, wywoływana przez krętki z rodzaju Borrelia, najczęściej Borrelia
burgdorferi sensu lato. Do zakażenia dochodzi na skutek ukąszenia przez zakażonego
kleszcza, a objawy choroby mogą być wielonarządowe i obejmować skórę, układ nerwowy, stawy oraz serce. Ze względu na niespecyficzne objawy oraz możliwość występowania opóźnionych powikłań, rozpoznanie i leczenie boreliozy stanowi istotne wyzwanie kliniczne.
Aktywność kleszczy w Polsce wykazuje wyraźną sezonowość – największe ryzyko
ukąszenia przypada na miesiące wiosenno-letnie (kwiecień–czerwiec) oraz jesienne
(wrzesień–październik). Głównym wektorem boreliozy w Europie Środkowej jest kleszcz
pospolity (Ixodes ricinus), który występuje głównie na terenach leśnych, w parkach, na
łąkach i w zaroślach – także w pobliżu obszarów miejskich. Kleszcze najczęściej bytują w
wysokiej trawie i na niższych partiach roślinności, skąd przenoszą się na przechodzące
zwierzęta lub ludzi.

Oprócz boreliozy, kleszcze mogą przenosić także inne niebezpieczne patogeny, m.in.:

• wirus kleszczowego zapalenia mózgu (KZM),

• Anaplasma phagocytophilum (anaplazmoza),

• Babesia spp. (babeszjoza),

• Rickettsia spp. (riketsjozy),

• a także bakterie wywołujące dur powrotny lub gorączkę Q.

Profilaktyka nieswoista odgrywa kluczową rolę w zapobieganiu zakażeniom chorobami
odkleszczowymi, w tym boreliozą. Obejmuje przede wszystkim:

• Unikanie siedlisk kleszczy – w miarę możliwości należy unikać spacerów w
wysokiej trawie, zaroślach i gęstych lasach, zwłaszcza w sezonie aktywności kleszczy.

• Odpowiedni ubiór – zaleca się noszenie długich rękawów, długich spodni
wpuszczonych w skarpety oraz jasnej odzieży, na której kleszcze są łatwiej dostrzegalne.

• Stosowanie repelentów – środki odstraszające zawierające DEET,
ikarydynę lub IR3535 powinny być aplikowane na skórę i odzież zgodnie z zaleceniami
producenta.

• Kontrola ciała po powrocie z terenów zielonych – szczególnie należy
zwrócić uwagę na miejsca ciepłe i wilgotne, takie jak zgięcia kończyn, pachwiny, pachy,
skóra za uszami czy okolice karku.

Postępowanie po ukąszeniu przez kleszcza:

Jeśli doszło do ukąszenia przez kleszcza, należy go usunąć jak najszybciej,
ponieważ ryzyko zakażenia rośnie wraz z czasem jego bytowania w skórze (szczególnie po
24–48 h)!

Prawidłowe usunięcie kleszcza:

• Użyj pęsety lub specjalnego haczyka do usuwania kleszczy.

• Chwyć kleszcza jak najbliżej skóry i wyciągaj go delikatnie, ale zdecydowanie
ruchem pionowym (nie wykręcaj).

• Po usunięciu miejsce ukąszenia należy zdezynfekować.

• Nie smaruj kleszcza tłuszczem, alkoholem, mydłem – może to spowodować
jego wymioty i zwiększyć ryzyko zakażenia.

Po ukąszeniu nie ma konieczności zgłaszania się od razu do lekarza, jeśli nie
występują objawy kliniczne. Jednak należy obserwować miejsce wkłucia przez kolejne 30
dni – w przypadku pojawienia się rumienia wędrującego lub innych objawów ogólnych,
konieczna jest konsultacja lekarska.

POJAWIENIE SIĘ RUMIENIA WĘDRUJĄCEGO
JEST BEZWZGLĘDNYM WSKAZANIEM DO WDROŻENIA ANTYBIOTYKOTERAPII, BEZ
DODATKOWYCH INNYCH TESTÓW DIAGNOSTYCZNYCH!

Objawy boreliozy – przebieg choroby

1. Stadium wczesne zlokalizowane (3–30 dni po ukąszeniu):

• Rumień wędrujący (erythema migrans) – najczęstszy i najbardziej
charakterystyczny objaw, zwykle niebolesny, powiększający się okrąg lub pierścień w
miejscu ukąszenia, o średnicy >5 cm
To bardzo ważne, aby prawidłowo różnicować rumień wędrujący z innymi stanami:
-rumień odczynowy po ukąszeniu (zwykle <5 cm, nie powiększa się),
-zmiany alergiczne,
-zakażenia skóry (np. róży),
-pokrzywki.

• Objawy grypopodobne: gorączka, bóle głowy, bóle mięśniowo-stawowe,
osłabienie.

2. Stadium wczesne rozsiane (tygodnie–miesiące):

• Neuroborelioza – zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, porażenie nerwów
czaszkowych (szczególnie nerwu VII- opadnięcie kącika, niemożność zmarszczenia czoła,
niemożność zamknięcia powieki, wygładzenie fałdu nosowo-wargowego,łzawienie i suchość
oka, nadwrażliwość na dźwięki, zaburzenia odczuwania smaku w ⅔ przednich języka), bóle
korzeniowe, parestezje.

• Zajęcie stawów – nawracające bóle i obrzęki stawów, najczęściej
kolanowych.

• Zaburzenia rytmu serca – np. blok przedsionkowo-komorowy (boreliozowe
zapalenie mięśnia sercowego).

3. Stadium późne (miesiące–lata):• Przewlekłe zapalenie stawów – najczęściej kolanowe, może prowadzić do
uszkodzeń stawów.

• Przewlekła neuroborelioza – neuropatie obwodowe, zaburzenia pamięci i
koncentracji.

• Przewlekłe zapalenie skóry (acrodermatitis chronica atrophicans) –
ścieńczenie i zanik skóry, zasinienie skóry, parestezje, zmniejszone wydzielanie potu,
głównie na kończynach dolnych.

Kontrowersje wokół diagnostyki boreliozy – badania serologiczne i testowanie
kleszczy:

W ostatnich latach obserwuje się wzrost zainteresowania pacjentów oraz niektórych
placówek diagnostycznych badaniami serologicznymi na boreliozę wykonywanymi „na
życzenie”, a także testowaniem samego kleszcza pod kątem obecności krętków Borrelia
burgdorferi. Choć te metody mogą wydawać się logiczne z punktu widzenia pacjenta, w
rzeczywistości ich stosowanie budzi poważne wątpliwości medyczne i diagnostyczne.

Badania serologiczne w ostrej fazie – dlaczego nie warto?

W pierwszych tygodniach po zakażeniu boreliozą (etap rumienia wędrującego), testy
serologiczne mogą dawać wynik fałszywie ujemny, ponieważ organizm nie zdążył jeszcze
wytworzyć przeciwciał w wykrywalnym stężeniu. Tymczasem niektóre laboratoria oferują
testy przeciwciał IgM/IgG już kilka dni po ukąszeniu, co może prowadzić do:

• błędnego poczucia bezpieczeństwa przy wyniku ujemnym (pacjent rezygnuje
z obserwacji objawów),

• niepotrzebnego lęku i nieuzasadnionej antybiotykoterapii przy wynikach
dodatnich, które mogą być wynikiem wcześniejszego kontaktu z bakterią lub błędów testu.
Diagnostyka serologiczna boreliozy powinna być wykonywana zgodnie z zaleceniami –
metodą dwuetapową (ELISA + Western blot), i tylko w uzasadnionych klinicznie
przypadkach, np. w stadium rozsianym lub późnym.
Badanie kleszcza – czy to coś wnosi?
Coraz więcej prywatnych firm oferuje analizę usuniętego kleszcza pod kątem
obecności patogenów, głównie Borrelia spp.. Choć wydaje się to „precyzyjne”, metoda ta nie
ma żadnej wartości klinicznej:

• Po pierwsze: obecność krętków w kleszczu nie oznacza zakażenia człowieka,
bo nie każdy zakażony kleszcz przenosi chorobę.

• Po drugie: wynik dodatni może wywołać niepotrzebną panikę i leczenie „na
zapas”, mimo braku objawów klinicznych.

• Po trzecie: wynik ujemny nie wyklucza zakażenia, bo kleszcz mógł zostać
błędnie zbadany, lub to nie ten konkretny osobnik był wektorem zakażenia (pacjent mógł być
ukąszony wcześniej lub przez innego kleszcza).
Stanowisko ekspertów, m.in. Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy
Chorób Zakaźnych oraz CDC, jest jednoznaczne – nie zaleca się rutynowego badania
kleszcza ani profilaktycznego wykonywania badań serologicznych bez objawów
klinicznych.

W Polsce i na świecie toczy się debata wokół tzw. „przewlekłej boreliozy”, czyli
utrzymujących się objawów mimo zakończenia leczenia. Obecnie terminem akceptowanym
medycznie jest: Post-treatment Lyme disease syndrome (PTLDS)
Dotyczy pacjentów, którzy mimo prawidłowo przeprowadzonej antybiotykoterapii,
nadal skarżą się na przewlekłe zmęczenie, bóle stawów, mgłę mózgową.

Co mówią wytyczne?

•Objawy PTLDS nie są spowodowane aktywnym zakażeniem.

• Nie zaleca się ponownego lub długotrwałego leczenia antybiotykami.

• Podejście powinno być objawowe, wsparcie psychologiczne również może
być pomocne.

Szczepionka przeciwko boreliozie:

Obecnie trwają zaawansowane prace nad szczepionką przeciwko boreliozie, jednak
żadna z nich nie jest jeszcze dostępna w rutynowym zastosowaniu klinicznym.
W przeszłości (lata 90.) istniała szczepionka LYMErix, oparta na białku OspA krętków
Borrelia, jednak została wycofana z rynku w 2002 r. m.in. ze względu na kontrowersje i
spadek zainteresowania. Obecnie najbardziej zaawansowanym projektem jest szczepionka
VLA15 firmy Valneva (we współpracy z Pfizer), która również opiera się na białkach OspA i
ma zapewniać ochronę przed różnymi szczepami Borrelia występującymi w Europie i USA.
Trwają badania III fazy, a pierwsze wyniki są obiecujące – jeśli przebiegną pomyślnie,
szczepionka może trafić na rynek w najbliższych latach (2026r.)

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) – objawy i profilaktyka

KZM (tick-borne encephalitis, TBE) to ciężka, wirusowa choroba ośrodkowego układu
nerwowego wywoływana przez wirusa z rodzaju Flavivirus, przenoszona przez ukąszenia
zakażonych kleszczy (Ixodes ricinus).

Choroba przebiega dwuetapowo:

1. Faza zwiastunowa (grypopodobna) – występuje po 7–14 dniach od ukąszenia:

• gorączka, bóle mięśni, złe samopoczucie, ból głowy.

• może ustąpić całkowicie lub przejść w fazę neurologiczną.

2. Faza neurologiczna – dotyczy ok. 20–30% zakażonych:

• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,

• zapalenie mózgu lub rdzenia kręgowego,

• porażenia nerwów czaszkowych, niedowłady kończyn, zaburzenia
świadomości,

• u części pacjentów mogą wystąpić trwałe powikłania neurologiczne.

Nie istnieje leczenie przyczynowe – stosuje się tylko leczenie objawowe i
wspomagające.

Borelioza i inne choroby odkleszczowe stanowią rosnący problem zdrowia publicznego.

Kluczowe znaczenie ma edukacja – zarówno pacjentów, jak i lekarzy – na
temat profilaktyki, racjonalnej diagnostyki i leczenia. W dobie wielu dezinformacji wokół
boreliozy, konieczne jest opieranie się na wytycznych i rzetelnej wiedzy medycznej.

Bibliografia:
1. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób
Zakaźnych dotyczące boreliozy z Lyme (2021).
2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Lyme Disease –
Guidelines & Data.
3. European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). Tick-borne
diseases.
4. Rekomendacje IDSA (Infectious Diseases Society of America) – Clinical
Practice Guidelines for Lyme Disease (2020).
5. Wójcik-Fatla A. i in. Choroby odkleszczowe – aktualny stan wiedzy. Przegląd
Epidemiologiczny, 2022.
6. Valneva SE. Press release: Update on VLA15 Lyme Disease Vaccine
Candidate (2024).
7. PZH-NIZP. Meldunki epidemiologiczne dot. KZM i boreliozy – www.pzh.gov.pl.