Podziel się

Liczy się każda minuta. Co musisz wiedzieć o udarze mózgu?

Julia Kosęda – studentka 6. roku kierunku lekarskiego na Pomorskim Uniwersytecie Medycznym w Szczecinie. Aktywnie działa w kole naukowym położnictwa i ginekologii, a także jest współautorką prac naukowych poświęconych promocji zdrowia. Jako przyszła lekarka szczególną uwagę poświęca tematom związanym ze zdrowiem kobiet oraz profilaktyką. Prywatnie pasjonatka podróży i cukiernictwa – w wolnych chwilach chętnie odkrywa nowe smaki i tworzy oryginalne słodkie wypieki.

Czym jest udar mózgu?

Udar mózgu to nagłe zaburzenie przepływu krwi w obrębie mózgu, prowadzące do niedotlenienia tkanki mózgowej. W jego przebiegu dochodzi do przerwania dostarczania tlenu i substancji odżywczych, co skutkuje zakłóceniem funkcjonowania mózgu.

Wyróżnia się dwa podstawowe typy udaru:

  • Udar niedokrwienny – występuje najczęściej (ok. 80% przypadków), spowodowany zatkaniem naczynia, np. przez blaszkę miażdżycową.

  • Udar krwotoczny – powstaje w wyniku pęknięcia naczynia krwionośnego i wylania krwi do mózgu (ok. 20% przypadków).

Niniejszy artykuł koncentruje się na udarze niedokrwiennym, jako najczęstszej postaci tego schorzenia.

Dlaczego czas ma znaczenie?

Mózg jest szczególnie wrażliwy na niedotlenienie – już po 2–4 minutach od zamknięcia naczynia dochodzi do nieodwracalnych uszkodzeń neuronów. Powstaje tzw. ognisko martwicy, otoczone przez strefę niedokrwienia (penumbrę), której komórki można jeszcze uratować – pod warunkiem szybkiego przywrócenia krążenia.

Szacuje się, że każda minuta zwłoki prowadzi do utraty około 1,9 miliona neuronów. Dlatego szybka reakcja ratuje życie i ogranicza trwałe uszkodzenia neurologiczne.

Skala problemu – statystyki i epidemiologia

  • Rocznie na świecie udaru doznaje około 17 milionów osób.

  • W Polsce w 2023 roku odnotowano ponad 75 tysięcy przypadków udaru niedokrwiennego (NFZ).

  • Najwięcej zachorowań występuje u osób w wieku 65–74 lata, częściej u mężczyzn.

  • Co szósty człowiek na świecie doświadczy udaru w ciągu swojego życia.

  • 31% przypadków dotyczy osób poniżej 65. roku życia – liczba zachorowań wśród młodszych rośnie.

Czynniki ryzyka udaru niedokrwiennego mózgu

Najczęściej przyczyną udaru jest miażdżyca – odkładanie się blaszek tłuszczowych w ścianach naczyń krwionośnych.

Do głównych czynników ryzyka zalicza się:

  • cukrzycę,

  • nadciśnienie tętnicze,

  • hipercholesterolemię,

  • otyłość,

  • brak aktywności fizycznej,

  • palenie papierosów, nadużywanie alkoholu,

  • stosowanie hormonalnej terapii zastępczej lub antykoncepcji dwuskładnikowej,

  • migotanie przedsionków,

  • chorobę niedokrwienną serca,

  • sztuczne zastawki lub wady zastawkowe serca.

Objawy udaru mózgu – na co zwrócić uwagę?

Objawy udaru zależą od lokalizacji i zakresu niedokrwienia. Najczęstsze symptomy to:

  • osłabienie lub niedowład jednej strony ciała,

  • zaburzenia czucia po jednej stronie ciała,

  • opadanie kącika ust, drętwienie twarzy,

  • bełkotliwa lub niezrozumiała mowa,

  • problemy z rozumieniem wypowiedzi,

  • trudności w chodzeniu, zaburzenia równowagi,

  • zawroty głowy,

  • zaburzenia widzenia (np. podwójne widzenie, niedowidzenie połowicze),

  • nagły silny ból głowy z nudnościami,

  • problemy z połykaniem.

Jak reagować?

W przypadku podejrzenia udaru:

  1. Natychmiast wezwij pogotowie ratunkowe (112 lub 999).

  2. Zanotuj godzinę pojawienia się pierwszych objawów.

  3. Zabierz dokumentację medyczną pacjenta do szpitala.

  4. Przekaż jak najwięcej informacji personelowi medycznemu (przebyte choroby, leki, objawy).

Diagnostyka udaru mózgu

Rozpoznanie opiera się na:

  • szczegółowym wywiadzie klinicznym,

  • badaniu neurologicznym,

  • badaniach obrazowych (TK głowy, angio-TK, MRI),

  • badaniach laboratoryjnych,

  • USG Doppler tętnic szyjnych.

Leczenie przyczynowe udaru niedokrwiennego

1. Tromboliza dożylna

  • Podanie leku (alteplaza lub tenekteplaza), który rozpuszcza zakrzep.

  • Skuteczna do 4,5 godziny od wystąpienia objawów.

  • Tenekteplaza obecnie preferowana wg wytycznych PTN 2024.

2. Trombektomia mechaniczna

  • Usunięcie skrzepliny przez cewnik wprowadzony do naczynia (najczęściej przez tętnicę udową).

  • Możliwa do 6 godzin (lub dłużej w wybranych przypadkach).

Uwaga: Istnieje wiele przeciwwskazań do leczenia trombolitycznego – decyzja należy do lekarza, po analizie ryzyka i dokumentacji medycznej.

Opieka po hospitalizacji

Rehabilitacja

Rozpoczyna się już w szpitalu i kontynuowana jest ambulatoryjnie. Obejmuje:

  • naukę chodzenia,

  • ćwiczenia sprawności manualnej,

  • terapię logopedyczną.

Profilaktyka nawrotu udaru

Ważne są:

  • zmiana stylu życia (dieta, ruch, unikanie używek),

  • leczenie chorób przewlekłych (nadciśnienie, cukrzyca, migotanie przedsionków),

  • kontrola poziomu cholesterolu.

Wsparcie psychologiczne

Depresja poudarowa występuje u 20–80% pacjentów w ciągu 3–6 miesięcy od incydentu. Często jest niezdiagnozowana – dlatego wsparcie psychiatryczne i psychologiczne jest niezbędne.

Bibliografia

  1. Narodowy Fundusz Zdrowia. „NFZ o zdrowiu. Udar niedokrwienny mózgu”, raport 16.05.2024.

  2. Wytyczne Sekcji Chorób Naczyniowych Polskiego Towarzystwa Neurologicznego, 2024.

  3. Polskie Towarzystwo Neurologiczne. „Wytyczne postępowania w udarze mózgu”, 2019.

  4. Kompendium neurologii, red. R. Podemski, Via Medica, wyd. 2, 2011.

  5. Larson ST, Ray BE, Wilbur J. Ischemic stroke management: posthospitalization and transition of care, American Family Physician, 2023; 108(1):70–77.

  6. Wysokiński A. Depresja poudarowa, Psychiatr Psychol Klin, 2016; 16(3):171–175.

  7. Saver JL. Time is brain — quantified, Stroke, 2006; 37(1):263–266.

  8. Górecki W., Członkowska A. Udar mózgu – diagnostyka i leczenie. W: Interna Szczeklika 2024.

  9. European Stroke Organisation (ESO) Guidelines 2021 & 2022.