Ból brzucha, który nie chce minąć – co warto wiedzieć o chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy: przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie.

Autorką artykułu jest Julia Kosęda – studentka 6. roku kierunku lekarskiego na Pomorskim Uniwersytecie Medycznym w
Szczecinie. Aktywnie działa w kole naukowym położnictwa i ginekologii, a także jest współautorką prac naukowych
poświęconych promocji zdrowia. Jako przyszła lekarka szczególną uwagę poświęca tematom związanym ze zdrowiem
kobiet oraz profilaktyką. Prywatnie pasjonatka podróży i cukiernictwa – w wolnych chwilach chętnie odkrywa nowe
smaki i tworzy oryginalne słodkie wypieki.

CHOROBA WRZODOWA ŻOŁĄDKA I DWUNASTNICY

CHOROBA WRZODOWA ŻOŁĄDKA I DWUNASTNICY
Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy jest częstym schorzeniem układu pokarmowego o przewlekłym
przebiegu. Polega na występowaniu wrzodów w obrębie żołądka lub dwunastnicy, najczęściej w okolicy
krzywizny mniejszej żołądka w obrębie części przedodźwiernikowej oraz w opuszce dwunastnicy, zwykle na
jej przedniej ścianie. Wrzody są ubytkami błony śluzowej, sięgają aż do warstwy mięśniowej ściany żołądka
lub dwunastnicy, towarzyszy im naciek zapalny w okolicy wrzodu.

Najczęstszą przyczyną rozwoju choroby wrzodowej jest zakażenie bakterią Helicobacter pylori, choć nie jest
to jedyny czynnik etiologiczny. Szacuje się, że około 70% przypadków wrzodów żołądka i 75–90%
wrzodów dwunastnicy spowodowanych jest infekcją tą bakterią.
Dane epidemiologiczne wskazują, że choroba wrzodowa dotyczy 5–10% populacji ogólnej, a roczna
zapadalność wynosi 0,1–0,3%. Wrzody żołądka występują najczęściej po 60. roku życia. Z kolei wrzody
dwunastnicy dotyczą przeważnie osób w wieku 30–50 lat, częściej mężczyzn.

Dzięki postępowi w diagnostyce i coraz lepszemu rozpoznawaniu, liczba zachorowań na chorobę wrzodową
z roku na rok maleje. Spadek ten wynika również z lepszej wykrywalności zakażenia bakterią Helicobacter
pylori oraz jej skutecznego leczenia. Efektywna eradykacja tej bakterii często zapobiega powstawaniu
wrzodów. Mimo to, choroba nadal występuje u wielu pacjentów, dlatego nie należy jej lekceważyć.

Jednym z poważniejszych powikłań choroby wrzodowej jest perforacja wrzodu, czyli jego przedziurawienie.
Konsekwencją tego jest przedostanie się treści pokarmowej do jamy otrzewnej oraz rozwój ostrego zapalenia
otrzewnej – stanu zagrażającego życiu, który może prowadzić do sepsy. W przebiegu choroby wrzodowej
może również dochodzić do krwawienia z przewodu pokarmowego, co również może stanowić stan
zagrożenia życia z powodu masywnej utraty krwi. Wrzody dwunastnicy występują częściej niż wrzody
żołądka i mają większą skłonność do przebicia ściany przewodu pokarmowego (perforacji), natomiast to
wrzody żołądka częściej powodują krwawienia.

Ponadto, nieleczona choroba wrzodowa zwiększa ryzyko rozwoju raka żołądka – nowotworu o złym
rokowaniu i wysokiej śmiertelności. Dlatego niezwykle istotne jest jej wczesne rozpoznanie i skuteczne
leczenie.

PRZYCZYNY

Choroba wrzodowa rozwija się w wyniku działania czynników uszkadzających błonę śluzową (na przykład
zakażenie Helicobacter pylori, niesteroidowe leki przeciwzapalne) oraz zaburzenia mechanizmów obronnych
żołądka lub dwunastnicy.

Helicobacter pylori
Do rozwoju choroby wrzodowej żołądka najczęściej przyczynia się zakażenie bakterią Helicobacter pylori.
Szacuje się, że niemal połowa populacji świata jest nosicielem tego drobnoustroju. W Polsce zakażenie
dotyczy około 67% dorosłych oraz 30% dzieci. U mniej więcej co dziesiątej osoby zakażonej H. pylori
rozwija się choroba wrzodowa. Helicobacter pylori to bakteria bytująca w żołądku, która wywołuje zapalenie
błony śluzowej. Zapalenie żołądka wywołane przez H. pylori jest chorobą zakaźną, wymagającą leczenia
u każdej zakażonej osoby. Bakterie przenoszą się z jednej osoby na drugą, najczęściej w warunkach
domowych. Do zakażenia zwykle dochodzi w dzieciństwie, w obrębie najbliższego otoczenia – między
członkami rodziny, takimi jak rodzice i dzieci czy rodzeństwo. U większości pacjentów przebiega
bezobjawowo, ale może doprowadzić do powstania wrzodu trawiennego, a także do rozwoju zanikowego
zapalenia błony śluzowej żołądka, raka gruczołowego żołądka lub chłoniaka żołądka, dlatego trzeba dążyć
do pozbycia się tej bakterii z organizmu.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne
Drugą najczęstszą przyczyną powstawania wrzodów trawiennych jest stosowanie niesteroidowych leków
przeciwzapalnych (w skrócie NLPZ), takich jak: ibuprofen, ketoprofen, diklofenak, kwas acetylosalicylowy,
naproksen, nimesulid czy koksyby. Leki te hamują syntezę prostaglandyn – substancji pełniących funkcję
ochronną dla błony śluzowej żołądka. Dodatkowo wykazują bezpośrednie działanie toksyczne na komórki
tej błony, co zwiększa ryzyko uszkodzeń i powstawania owrzodzeń. Ryzyko rozwoju choroby wrzodowej w
związku ze stosowaniem NLPZ zależy również od takich czynników, jak: dawka leku, czas trwania terapii
(większe ryzyko >7 dni stosowania), rodzaj stosowanej substancji, wiek pacjenta (większe ryzyko >65 roku
życia) oraz inne równocześnie przyjmowane leki. Wśród niesteroidowych leków przeciwzapalnych
najmniejsze ryzyko rozwoju choroby wrzodowej wiąże się ze stosowaniem ibuprofenu, natomiast
największe z ketoprofenem. Ryzyko to dodatkowo wzrasta w przypadku jednoczesnego przyjmowania
glikokortykosteroidów, leków przeciwkrzepliwych, wybiórczych inhibitorów wychwytu zwrotnego
serotoniny (SSRI) oraz kilku preparatów NLPZ równocześnie.

Inne przyczyny
Wśród innych czynników sprzyjających rozwojowi choroby wrzodowej wymienia się palenie tytoniu,
chorobę Leśniowskiego-Crohna, infekcje wirusami HSV (wirus opryszczki pospolitej) i CMV
(cytomegalowirus), stosowanie leków takich jak: chemioterapeutyki (np. fluorouracyl), bisfosfoniany
stosowane w leczeniu osteoporozy, mykofenolan mofetylu, leczenie na Oddziale Intensywnej Terapii, zespół
Zollingera i Ellisona i inne.

OBJAWY

Głównym objawem choroby wrzodowej jest ból w nadbrzuszu, czyli w okolicy nad pępkiem. Ból ten zwykle
pojawia się lub nasila na czczo bądź kilka godzin po posiłku, a ustępuje po spożyciu jedzenia lub przyjęciu
leków zobojętniających kwas solny. Mogą również wystąpić: wczesne uczucie sytości, nudności, wymioty,
odbijanie. Objawy mogą mieć także charakter nietypowy, a u niektórych chorych w ogóle nie występują.
Niekiedy pierwszym sygnałem choroby jest krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego,
objawiające się krwistymi wymiotami, wymiotami o wyglądzie fusów z kawy, smolistymi stolcami, bólami
brzucha, osłabieniem lub omdleniem.

DIAGNOSTYKA

Podstawową metodą rozpoznania choroby wrzodowej jest wykrycie ubytków w błonie śluzowej podczas
endoskopii górnego odcinka przewodu pokarmowego, zwanej również gastroskopią. To badanie pozwala na
bezpośrednią ocenę stanu żołądka i dwunastnicy oraz pobranie wycinków do dalszej analizy
histopatologicznej. Ponadto ważnym elementem diagnostyki jest wykrycie bakterii Helicobacter pylori, która
często odpowiada za powstawanie wrzodów. W tym celu stosuje się mocznikowy test oddechowy, analizę
antygenów w stolcu, test ureazowy przeprowadzany w trakcie gastroskopii. Kompleksowe podejście do
diagnostyki umożliwia precyzyjne postawienie diagnozy i odpowiednie zaplanowanie leczenia.

LECZENIE

Leczenie choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy polega przede wszystkim na usunięciu przyczyny
choroby oraz łagodzeniu dolegliwości.

Podstawą leczenia choroby wrzodowej jest stosowanie leków hamujących wydzielanie kwasu solnego.
Ograniczenie jego produkcji umożliwia gojenie się wrzodów, ponieważ kwas solny działa drażniąco na
uszkodzoną błonę śluzową. Przykładami takich leków są inhibitory pompy protonowej (IPP), takie jak:
ezomeprazol, omeprazol czy pantoprazol, a także antagoniści receptora H2, np. ranitydyna i famotydyna.
Jeśli przyczyną owrzodzeń jest stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), pacjent
powinien je odstawić.

W przypadku zakażenia bakterią Helicobacter pylori stosuje się terapię eradykacyjną, która obejmuje
antybiotyki, sole bizmutu oraz leki zmniejszające wydzielanie kwasu solnego. Zazwyczaj terapia trwa 14
dni, w zależności od zastosowanego schematu i zaleceń lekarza.

Bardzo ważna jest także odpowiednia dieta. Według wytycznych Narodowego Centrum Edukacji
Żywieniowej na 2024 rok zaleca się:

• spożywanie 5-6 posiłków dziennie w regularnych odstępach co 2-3 godziny,
• niepomijanie śniadań,
•  spożywanie ostatniego posiłku 2-3 godziny przed snem,
•  jedzenie w spokojnej atmosferze, bez pośpiechu i przy stole,
•  dokładne przeżuwanie pokarmów,
•  stosowanie metod przygotowywania potraw odciążających przewód pokarmowy, takich jak
  gotowanie na parze, duszenie bez obsmażania oraz pieczenie bez dodatku tłuszczu,
•  spożywanie posiłków o umiarkowanej temperaturze, unikając potraw bardzo gorących lub zimnych,
•  eliminację produktów ciężkostrawnych i bogatych w błonnik, które mogą podrażniać żołądek i
  powodować wzdęcia, takich jak tłuste i wędzone mięsa, potrawy smażone, nasiona roślin
  strączkowych oraz alkohol,
•  picie minimum 1,5-2 litrów płynów dziennie (oprócz wody zawartej w potrawach),
•  unikanie mocnych naparów kawy i herbaty podczas zaostrzenia choroby.

Zaleca się, aby pacjent zaprzestał palenia papierosów oraz unikał stosowania leków, które mogą uszkadzać
błonę śluzową żołądka, takich jak niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) i kwas acetylosalicylowy
(ASA).
Połączenie właściwego leczenia farmakologicznego z przestrzeganiem tych zasad żywieniowych sprzyja
regeneracji błony śluzowej oraz zmniejsza ryzyko nawrotów wrzodów.

Bibliografia:
1. Pawlak K., Kurek K.: Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy bez tajemnic. Kompendium dla lekarzy
podstawowej opieki zdrowotnej i pacjentów. Wydawnictwo Czelej, Lublin 2020, s. 5-7
2. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii dotyczące diagnostyki i leczenia
zakażenia Helicobacter pylori. Witold Bartnik, Danuta Celińska-Cedro, Jan Dzieniszewski i in.
Gastroenterologia Praktyczna. 2014. 2.
3. Szczepanek M.: Wpływ Helicobacter pylori na przewód pokarmowy oraz rozpoznawanie i leczenie
zakażenia. Omówienie raportu Maastricht VI/Florencja. Med. Prakt., 2023; 4: 43-61
4. Interna Szczeklika – mały podręcznik. (2025). Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy (B16.II.4.6).
5. Wiercińska M.: Helicobacter pylori (H. pylori) – objawy zakażenia bakterią, testy i leczenie. Med.
Prakt.,14.12.2021
6. Chirurgia. Repetytorium (red. Wojciech Noszczyk. PZWL. Wydanie 2. 2019)
7. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej. (2024). Wytyczne dotyczące żywienia przy chorobie
wrzodowej żołądka i dwunastnicy. Ministerstwo Zdrowia.

Projekt sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Korpusu Solidarności – rządowego programu wspierania i rozwoju wolontariatu długoterminowego na lata 2018 – 2030