Adam Kubisa – student kierunku lekarskiego na Pomorskim Uniwersytecie Medycznym w Szczecinie. Szczególnie interesuje się zdrowym stylem życia i jego wpływem na prewencję chorób cywilizacyjnych. W przyszłości planuje specjalizację z urologii, dziedziny łączącej precyzję zabiegową z holistycznym podejściem do pacjenta. Miłośnik podcastów o tematyce medycznej i neurobiologicznej, z których czerpie inspiracje do codziennej praktyki prozdrowotnej. Na co dzień aktywny biegacz i pasjonat szachów, ceniący równowagę między sprawnością fizyczną a umysłową.

Wpływ stresu na układ odpornościowy człowieka

Stres to naturalna reakcja organizmu na bodźce wymagające adaptacji. Krótkotrwały stres może być mobilizujący i korzystny, jednak przewlekły stres prowadzi do wielu negatywnych konsekwencji zdrowotnych, w tym osłabienia funkcjonowania układu odpornościowego. Współczesna neurobiologia i immunologia coraz lepiej opisują mechanizmy, dzięki którym stres wpływa na naszą odporność.

Stres ostry – pozytywny wpływ

W odpowiedzi na krótkotrwały stres (np. wystąpienie publiczne, egzamin, intensywny wysiłek fizyczny czy krótkotrwała ekspozycja na zimno), organizm uruchamia mechanizmy adaptacyjne, które mają na celu zapewnienie przetrwania i maksymalnej sprawności. Dochodzi wówczas do aktywacji układu współczulnego oraz HPA (oś podwzgórze-przysadka-nadnercza). Na skutek tej aktywacji wydzielane są hormony stresu – głównie adrenalina, noradrenalina i kortyzol. Te substancje nie tylko przygotowują organizm do działania (poprzez zwiększenie ciśnienia krwi, przyspieszenie akcji serca i poprawę koncentracji), ale również mają istotny wpływ na układ odpornościowy. Krótkotrwały wzrost poziomu kortyzolu oraz katecholamin powoduje uwolnienie rezerwy szpikowej – zapasowych komórek odpornościowych znajdujących się w szpiku kostnym. W efekcie dochodzi do:

• wzrostu liczby neutrofili we krwi obwodowej (pierwsza linia obrony przeciwko infekcjom),
• zwiększenia poziomu cytokin prozapalnych (ale w kontrolowany sposób, bez nadmiernego stanu zapalnego),
• mobilizacji limfocytów i monocytów do miejsc potencjalnego zagrożenia.

Ten mechanizm zwiększa czujność immunologiczną organizmu, umożliwiając szybką i skuteczną reakcję na potencjalne zagrożenie (np. skaleczenie lub infekcję). Zjawisko to zostało dobrze udokumentowane m.in. w badaniach na sportowcach oraz osobach poddanych krótkotrwałej ekspozycji na zimno. Jest to przykład tzw. efektu hormetycznego, gdzie krótki, umiarkowany stres przynosi korzystne efekty dla zdrowia.

Stres przewlekły – negatywny wpływ

W przeciwieństwie do stresu ostrego, stres przewlekły jest stanem niekorzystnym dla organizmu. Może być wywołany długotrwałym napięciem emocjonalnym (np. problemy w pracy, w rodzinie, przewlekła choroba, poczucie braku kontroli). W tym stanie dochodzi do utrzymującej się aktywacji HPA, co prowadzi do ciągłego, podwyższonego poziomu kortyzolu. Hormon ten w nadmiarze działa immunosupresyjnie, czyli tłumi funkcje układu odpornościowego (efekt ten bywa wykorzystywany terapeutycznie, np. w leczeniu schorzeń autoimmunologicznych, takich jak toczeń czy reumatoidalne zapalenie stawów).

Konsekwencje przewlekłego stresu to m.in.:

•  spadek liczby i aktywności limfocytów T i B (komórki odpowiedzialne za niszczenie patogenów i produkcję przeciwciał),
• zaburzenia w produkcji cytokin, które mogą prowadzić zarówno do osłabienia odporności, jak i do nieprawidłowych reakcji zapalnych,
• spowolnione gojenie ran,
• większa podatność na infekcje wirusowe i bakteryjne,
• wzrost ryzyka rozwoju chorób autoimmunologicznych (takich jak reumatoidalne zapalenie stawów czy Hashimoto),
• nasilenie stanów zapalnych o charakterze przewlekłym, co wiąże się z wieloma chorobami cywilizacyjnymi.

Stres przewlekły wpływa również na zachowania zdrowotne – zmniejsza motywację do aktywności fizycznej, pogarsza dietę, sen oraz zwiększa ryzyko sięgania po używki, co wszystko razem osłabia barierę immunologiczną organizmu.

Mechanizmy neurobiologiczne i hormonalne

Wpływ stresu na odporność odbywa się za pośrednictwem dwóch głównych mechanizmów:

1. Układu współczulnego (sympatycznego), który odpowiada za natychmiastową reakcję organizmu na zagrożenie – przyspiesza tętno, rozszerza źrenice, mobilizuje mięśnie i zwiększa gotowość do działania.
2. Osi HPA – wolniejszego mechanizmu hormonalnego, który odpowiada za utrzymanie reakcji stresowej na dłuższą metę. Efektem jej aktywacji jest uwolnienie kortyzolu z kory nadnerczy.

W krótkim okresie te mechanizmy działają korzystnie – aktywizują układ odpornościowy, zwiększają czujność i mobilność leukocytów, pomagają w szybkiej adaptacji do stresora. Jednak ich nadmierna i długotrwała aktywność może prowadzić do ich rozregulowania i wypalenia, co skutkuje zaburzeniem równowagi neuroimmunologicznej.

Dodatkowo, przewlekły stres wpływa na funkcjonowanie rytmu dobowego, szczególnie zaburzając wydzielanie melatoniny i kortyzolu w ciągu dnia. Powoduje to problemy ze snem, a jak wiadomo – sen jest jednym z kluczowych czynników warunkujących regenerację układu odpornościowego. Osoby narażone na przewlekły stres często cierpią na bezsenność, zaburzenia apetytu i są bardziej podatne na zachowania autodestrukcyjne, co dodatkowo pogarsza funkcjonowanie organizm

Jak radzić sobie ze stresem dla dobra odporności?

Istnieje wiele naturalnych sposobów wspierania odporności poprzez regulację stresu:

• Zdrowa dieta i sen
• Techniki oddechowe (np. świadome wydłużenie wydechu)
• Codzienna ekspozycja na światło słoneczne rano (regulacja rytmów dobowych)
• Głęboki relaks bez snu (NSDR) – np. joga nidra
• Aktywność fizyczna lub zimne prysznice jako krótkie, kontrolowane stresory
• Zadbane relacje społeczne, które pomagają redukować stres emocjonalny

Podsumowanie

Stres wpływa na układ odpornościowy w sposób złożony – może go czasowo aktywować, ale przewlekle go osłabia. Kluczowym elementem zdrowia psychicznego i fizycznego jest świadome zarządzanie stresem poprzez styl życia, sen, aktywność fizyczną i techniki relaksacyjne. Nowoczesna neurobiologia dostarcza skutecznych i praktycznych metod wspierania odporności poprzez regulację stresu. W dobie rosnącej liczby chorób cywilizacyjnych i autoimmunologicznych, zrozumienie tej zależności jest ważniejsze niż kiedykolwiek

Bibliografia:

• Alotiby A. Immunology of Stress: A Review Article. J Clin Med. 2024;13(21):6394. Published 2024 Oct 25. doi:10.3390/jcm13216394
• Knechtle B, Waśkiewicz Z, Sousa CV, Hill L, Nikolaidis PT. Cold Water Swimming-Benefits and Risks: A Narrative Review. Int J Environ Res Public Health. 2020;17(23):8984. Published 2020 Dec 2. doi:10.3390/ijerph17238984
• Ishikawa Y, Furuyashiki T. The impact of stress on immune systems and its relevance to mental illness. Neurosci Res. 2022;175:16-24. doi:10.1016/j.neures.2021.09.005
• Huberman, A. (2023). How to Prevent & Treat Colds & Flu [Podcast episode]. Huberman Lab.