Julia Kosęda – studentka 6. roku kierunku lekarskiego na Pomorskim Uniwersytecie Medycznym w Szczecinie. Aktywnie działa w kole naukowym położnictwa i ginekologii, a także jest współautorką prac naukowych poświęconych promocji zdrowia. Jako przyszła lekarka szczególną uwagę poświęca tematom związanym ze zdrowiem kobiet oraz profilaktyką. Prywatnie pasjonatka podróży i cukiernictwa – w wolnych chwilach chętnie odkrywa nowe smaki i tworzy oryginalne słodkie wypieki. 

Nadciśnienie tętnicze

Nadciśnienie tętnicze to stan, w którym ciśnienie krwi jest zbyt wysokie, a tym samym nieprawidłowe. Według wytycznych Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego (PTNT) oraz Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego (PTK)  z 2024 roku za optymalne wartości ciśnienia uznaje się ciśnienie skurczowe <120 mm Hg oraz ciśnienie rozkurczowe <70 mm Hg w pomiarach gabinetowych. Natomiast, za nadciśnienie tętnicze uznaje się trwałe podniesienie wartości ciśnienia skurczowego powyżej 140 mm Hg i/lub rozkurczowego powyżej 90 mm Hg.

Nadciśnienie tętnicze jest powszechną chorobą, często lekceważoną przez pacjentów ze względu na bezobjawowy przebieg i brak dolegliwości. Może jednak prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych. Bez regularnych pomiarów nadciśnienie bywa wykrywane dopiero, gdy dojdzie do powikłań.

Szacuje się, że na całym świecie nadciśnienie tętnicze ma aż jedna na trzy dorosłe osoby. Na podstawie analizy danych Narodowego Funduszu Zdrowia z lat 2018-2022, w Polsce na nadciśnienie choruje około 11 milionów osób, co odpowiada 34-35% populacji dorosłych. Częstość występowania nadciśnienia tętniczego w Polsce należy do najwyższych w Europie – zarówno wśród kobiet, jak i mężczyzn.

Zgodnie z danymi „Atlasu statystyki chorób sercowo-naczyniowych ESC 2023”, Polacy zajmują 2. miejsce, a Polki 7. miejsce pod względem częstości występowania nadciśnienia w Europie. Nadciśnienie częściej dotyczy mężczyzn. Szczyt zapadalności przypada na wiek 55-59 lat u mężczyzn i 50-54 lata u kobiet. Częstość występowania nadciśnienia rośnie z wiekiem – po 60. roku życia dotyczy ono ponad 60% osób.

Nadciśnienie tętnicze jest jednym z najczęstszych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Ryzyko sercowo-naczyniowe to prawdopodobieństwo wystąpienia w określonym czasie choroby sercowo-naczyniowej lub zgonu z jej powodu. Mowa tutaj o schorzeniach będących konsekwencją miażdżycy, takich jak: zawał serca, udar mózgu, przewlekłe niedokrwienie kończyn dolnych, niedokrwienie jelit czy niewydolność serca. Dlatego jest to tak ważny temat, leczenie nadciśnienia tętniczego powinno dotyczyć każdego, aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia wyżej wymienionych chorób.

Czynniki ryzyka zachorowania

Ryzyko rozwoju nadciśnienia tętniczego zwiększają:

• nadmierne spożycie sodu,
• mała aktywność fizyczna,
• otyłość (zwłaszcza brzuszna),
• stres psychiczny (poprzez zwiększenie napięcia układu współczulnego)
• niewłaściwa dieta, szczególnie bogata w tłuszcze nasycone
• nadmierne spożycie alkoholu
• palenie papierosów
• niedostateczna jakość lub ilość snu ( np. bezsenność, przerywany sen)
• czynniki genetyczne (dziedziczne).

OBJAWY

Nadciśnienie tętnicze bez powikłań najczęściej nie daje żadnych objawów

Jednak mogą się pojawić, mają charakter niespecyficzny, mogą świadczyć o obecności powikłań narządowych, m.in. są to:

• bóle, zawroty głowy
• zaburzenia widzenia,
• omdlenia
• problemy ze snem, czasem bezsenność
• uczucie zmęczenia, w tym łatwe męczenie się przy wysiłku
• zaczerwienienie szyi i klatki piersiowej
• kołatanie serca
• ucisk w okolicy zamostkowej
• duszność
• nadmierna potliwość
• pragnienie, wielomocz,

JAK dobrze MIERZYĆ CIŚNIENIE?

Aby prawidłowo wykonać pomiar ciśnienia tętniczego, na 30 minut przed należy powstrzymać się od wysiłku fizycznego, picia kawy oraz palenia tytoniu. Zaleca się także, aby pomiar był wykonywany z pustym pęcherzem moczowym.

Ciśnienie należy mierzyć o stałych porach – rano i wieczorem, na czczo, przed przyjęciem leków. Przed samym pomiarem należy odpocząć przez co najmniej 5 minut w pozycji siedzącej, w cichym i ciepłym pomieszczeniu.

Pomiar powinien być wykonywany w pozycji siedzącej, z plecami opartymi o oparcie krzesła i stopami opartymi płasko o podłoże (nogi nie powinny być skrzyżowane). Ramię, na którym mierzony jest pomiar, powinno być odsłonięte i swobodnie oparte na stole lub łóżku, na wysokości serca. Opaskę ciśnieniomierza należy założyć na nagie ramię, około 1,5 cm powyżej zgięcia łokcia.

Podczas pomiaru nie należy rozmawiać ani się poruszać. Zawsze należy wykonywać dwa kolejne pomiary, jeden po drugim, na tej samej ręce.

Do pomiarów domowych zaleca się używanie automatycznych lub półautomatycznych ciśnieniomierzy elektronicznych, które posiadają walidację. Listę zweryfikowanych urządzeń można znaleźć na stronie: https://dobrzemierze.pl.

Lekarz decyduje o tym, jak często należy mierzyć ciśnienie między wizytami – najczęściej są to pomiary kilka razy w tygodniu lub miesiącu, przeprowadzane o różnych porach.

ROZPOZNANIE nadciśnienia tętniczego

Nadciśnienie tętnicze rozpoznaje się, gdy wartości ciśnienia skurczowego przekraczają 140 mm Hg i/lub wartości ciśnienia rozkurczowego przekraczają 90 mm Hg w pomiarach gabinetowych, wykonywanych w placówkach ochrony zdrowia lub przez personel medyczny. Pojedynczy pomiar nie jest wystarczający do postawienia rozpoznania podwyższonego ciśnienia tętniczego ani nadciśnienia – konieczne jest potwierdzenie wyniku inną metodą diagnostyczną. Zaleca się, aby pacjent regularnie mierzył ciśnienie tętnicze w warunkach domowych i zapisywał uzyskane wartości, co umożliwia ich porównanie z wynikami pomiarów gabinetowych. Lekarz zazwyczaj zaleca wykonywanie dwóch kolejnych pomiarów ciśnienia tętniczego, jeden po drugim, na tej samej ręce, rano i wieczorem, przez 7 kolejnych dni poprzedzających kolejną wizytę lekarską. Ocena ciśnienia tętniczego może być również przeprowadzona za pomocą automatycznego monitorowania ciśnienia tętniczego (tzw. holtera ciśnieniowego), który zazwyczaj zakładany jest na 24 godziny.

METODY LECZENIA

Pozafarmakologiczne

Podstawową metodą leczenia jest modyfikacja stylu życia, zaleca się ją każdemu pacjentowi niezależnie od wartości ciśnienia tętniczego.

Rekomenduje się następujące działania wspierające kontrolę ciśnienia tętniczego:

• ograniczenie spożycia alkoholu do maksymalnie 100 g czystego etanolu tygodniowo,
• całkowite zaprzestanie palenia tytoniu oraz używania innych produktów nikotynowych, w tym e-papierosów,
• redukcję spożycia czerwonego mięsa na rzecz zdrowszych źródeł białka,
• stosowanie zdrowego sposobu żywienia, takiego jak dieta DASH,
• unikanie nadmiaru cukrów prostych, np. słodyczy, słodzonych napojów, przetworzonej żywności
• zmniejszenie ilości soli w diecie do około 5 g NaCl dziennie (mniej niż jedna płaska łyżeczka),
• regularna aktywność fizyczna typu aerobowego o umiarkowanej intensywności, przynajmniej 150 minut tygodniowo (np. 30 minut dziennie przez 5-7 dni), alternatywnie można wykonywać intensywniejsze treningi aerobowe przez co najmniej 3 dni w tygodniu,
• uzupełniająco warto włączyć ćwiczenia siłowe lub izometryczne o umiarkowanym natężeniu 2-3 razy w tygodniu,
• utrzymywanie prawidłowej masy ciała (BMI w zakresie 20-25 kg/m²) oraz obwodu talii poniżej 94 cm u mężczyzn i 80 cm u kobiet,
• ograniczanie stresu poprzez techniki relaksacyjne, takie jak ćwiczenia oddechowe,
• dbanie o odpowiednią higienę snu – w tym stałe godziny zasypiania i budzenia się oraz zapewnienie 7-8 godzin nieprzerwanego snu każdej nocy.

Dieta:

Aby wspomóc pacjentów zmagających się z nadciśnieniem tętniczym, opracowano dedykowaną im dietę DASH (ang. Dietary Approaches to Stop Hypertension). Jest to sposób żywienia stworzony z myślą o wspomaganiu terapii nadciśnienia tętniczego. Charakteryzuje się niskim spożyciem soli (do 3 g dziennie) i tłuszczów nasyconych, a jednocześnie dużą ilością błonnika pokarmowego. Dieta ta opiera się głównie na produktach pełnoziarnistych (5-6 porcji dziennie), świeżych owocach i warzywach (4-5 porcji dziennie), niskotłuszczowych produktach mlecznych (2-3 porcje dziennie), chudym mięsie oraz rybach morskich (do 2 porcji dziennie). Dodatkowo uwzględnia się w niej orzechy, pestki i nasiona (4-5 razy w tygodniu) oraz umiarkowaną ilość tłuszczów roślinnych (2-3 porcje dziennie).

Farmakologiczne

Podstawowe grupy leków stosowanych w terapii nadciśnienia tętniczego to: inhibitory konwertazy angiotensyny (ACEI), antagoniści receptora angiotensyny II (ARB), β-blokery, blokery kanałów wapniowych oraz diuretyki tiazydowe lub tiazydopodobne.

U zdecydowanej większości pacjentów konieczne jest leczenie skojarzone, czyli zastosowanie więcej niż jednego leku. Zazwyczaj terapię rozpoczyna się od połączenia dwóch preparatów, a następnie monitoruje się skuteczność leczenia i reakcję organizmu.

Większość leków obniżających ciśnienie krwi osiąga pełne działanie terapeutyczne dopiero po kilku tygodniach regularnego stosowania, dlatego pierwsza ocena ich skuteczności powinna nastąpić po około 2-4 tygodniach systematycznego przyjmowania.

Zgodnie z wytycznymi Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego i Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego (PTNT/PTK) z 2024 roku, docelowe wartości ciśnienia tętniczego (BP) u większości pacjentów powinny mieścić się w zakresie:

• ciśnienie skurczowe (SBP): 120-129 mm Hg
• ciśnienie rozkurczowe (DBP): 70-79 mm Hg

Powikłania – CZYLI KONSEKWENCJE NIELECZONEGO Nadciśnienia Tętniczego

W wyniku podwyższonego ciśnienia tętniczego może dochodzić do uszkodzeń tętnic oraz narządów takich jak serce, mózg, nerki i oczy.

Możliwe powikłania nadciśnienia tętniczego to:

• miażdżyca tętnic,
• udar mózgu,
• uszkodzenie naczyń siatkówki oka,
• uszkodzenie kłębuszków nerkowych i niewydolność nerek,
• migotanie przedsionków,
• choroba niedokrwienna serca,
• niewydolność serca,
• zaburzenia funkcji poznawczych, w tym otępienie o podłożu naczyniowym.

Bibliografia:

1. Andrzej Januszewicz, Aleksander Prejbisz, Piotr Dobrowolski, Wiktoria Leśniak Nadciśnienie tętnicze pierwotne W: Interna Szczeklika 2024. Medycyna Praktyczna.
2. Prejbisz i wsp. Guidelines for the management of hypertension in Poland 2024 – the position of the Polish Society of Hypertension/Polish Cardiac Society Experts. Arterial Hypertension 2024; 28; DOI: 10.5603/ah.103916
3. Interna Szczeklika 2024. Podręcznik chorób wewnętrznych. Red. Piotr Gajewski, Andrzej Szczeklik. Medycyna Praktyczna. Wydanie 15. 2024
4. 2024 ESC Guidelines for the management of elevated blood pressure and hypertension: Developed by the task force on the management of elevated blood pressure and hypertension of the European Society of Cardiology (ESC) and endorsed by the European Society of Endocrinology (ESE) and the European Stroke Organisation (ESO). John McEvoy, Cian McCarthy, Rosa Bruno i in. „European Heart Journal” Tom 45. Numer 38.
5. 2023 ESH Guidelines for the management of arterial hypertension The Task Force for the management of arterial hypertension of the European Society of HypertensionEndorsed by the International Society of Hypertension (ISH) and the European Renal Association (ERA). Giuseppea Mancia, Reinholdb Kreutz, Mattias Brunström i in. „Journal of Hypertension” 2023. Tom 41. Numer 2
6. Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym – 2019 rok.Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego. Red. Andrzej Tykarski, Krzysztof J. Filipiak, Andrzej Januszewicz i in. „Nadciśnienie Tętnicze w Praktyce” 2019. Tom 5. Numer 1
7. https://dobrzemierze.pl/

Hypertension. WHO. 2023.