Ryszard Łagowski – student kierunku lekarskiego na Pomorskim Uniwersytecie Medycznym w Szczecinie. Autor prac naukowych poświęconych nowoczesnym terapiom w leczeniu otyłości, niepłodności u kobiet z zespołem policystycznych jajników (PCOS) oraz zagadnieniom związanym z promocją zdrowia. Jako przyszły lekarz dużą wagę przywiązuje do profilaktyki oraz propagowania świadomych wyborów prozdrowotnych. Prywatnie pasjonat gotowania, fotografii i podróży
Nowotwory złośliwe
Stanowią jedno z najpoważniejszych zagrożeń zdrowotnych zarówno w Polsce, jak i na świecie. Zgodnie z danymi Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), choroby nowotworowe odpowiadają rocznie za niemal 10 milionów zgonów na świecie, a w Polsce pozostają drugą po chorobach układu krążenia najczęstszą przyczyną śmierci. Według Krajowego Rejestru Nowotworów w 2022 roku w naszym kraju odnotowano 181,3 tysiąca nowych przypadków zachorowań na nowotwory złośliwe, a liczba zgonów z ich powodu wyniosła blisko 96 tysięcy. Szacuje się, że obecnie z chorobą nowotworową żyje ponad 1,17 miliona Polaków. Wśród mężczyzn najczęściej diagnozowane są rak prostaty, rak płuca oraz rak jelita grubego, natomiast u kobiet dominują zachorowania na raka piersi, raka płuca i raka jelita grubego. Trzeba podkreślić, że wczesne wykrycie choroby nowotworowej znacząco zwiększa szanse na skuteczne leczenie nawet o 70–90 procent, jednak mimo rosnącej świadomości społecznej wciąż zbyt mało osób korzysta z dostępnych programów badań przesiewowych, które mogą uratować życie poprzez rozpoznanie nowotworu na wczesnym, wyleczalnym etapie.
Znaczenie badań przesiewowych
Badania przesiewowe, czyli skriningowe, mają na celu wykrycie zmian nowotworowych lub stanów przedrakowych u osób bez objawów choroby. Ich celem jest identyfikacja raka na etapie, kiedy jest on całkowicie wyleczalny lub gdy możliwe jest wdrożenie leczenia ograniczającego rozwój choroby. Wczesne wykrycie raka jest kluczowe dla przeżycia pacjenta — w wielu przypadkach wyleczalność przekracza 90%, jeśli choroba zostanie zdiagnozowana we wczesnej fazie. Zgodnie z zasadami ustalonymi przez Światową Organizację Zdrowia i Europejskie Towarzystwa Onkologiczne, badania przesiewowe odgrywają kluczową rolę w zmniejszaniu zachorowalności i śmiertelności z powodu nowotworów. Korzyści płynące z badań przesiewowych obejmują:
- obniżenie wskaźników śmiertelności
- zmniejszenie liczby nowotworów w zaawansowanym stadium
- możliwość zastosowania mniej agresywnych i kosztownych terapii
- poprawę jakości życia pacjentów
- oszczędności dla systemu ochrony zdrowia
Najważniejsze badania przesiewowe w Polsce
W Polsce refundowany program badań przesiewowych obejmuje trzy rodzaje nowotworów: raka piersi, raka szyjki macicy oraz raka jelita grubego. Oznacza to, że w ciągu życia nie trzeba wykonywać wielu badań, aby skorzystać z tej formy profilaktyki. Co ważne, na badania objęte programem przesiewowym nie jest potrzebne skierowanie, co ułatwia dostęp i zachęca do udziału. Mimo iż te badania mają ogromny potencjał, by znacząco wydłużyć życie i poprawić jego jakość, wielu Polaków wciąż nie korzysta z tej możliwości tłumnie. Jednocześnie diagnostykę można rozszerzyć o badania przesiewowe w kierunku raka płuc i raka prostaty, które zyskują na znaczeniu ze względu na rosnącą zachorowalność oraz możliwość wcześniejszego wykrycia choroby, choć należy podkreślić, że badania te nie są tak skuteczne i powszechnie rekomendowane jak te objęte oficjalnym programem badań przesiewowych.
Rak piersi
Rak piersi jest najczęściej występującym nowotworem złośliwym wśród kobiet w Polsce. Program profilaktyczny oparty na mammografii, dostępny bezpłatnie dla wszystkich kobiet w wieku 45–74 lat, umożliwia wykonanie badania co dwa lata. W krajach europejskich, takich jak Szwecja czy Wielka Brytania, przesiewowe badania mammograficzne znacząco przyczyniły się do obniżenia śmiertelności z powodu raka piersi. Analizy danych z różnych państw Europy pokazują, że uczestnictwo w tych programach pozwala zmniejszyć umieralność o 25–31%. Co więcej, u kobiet regularnie poddających się badaniom spadek ten sięga nawet 38–48%, co potwierdza skuteczność profilaktyki i znaczenie systematycznych badań w wczesnym wykrywaniu choroby oraz poprawie rokowań.
Rak szyjki macicy
Kolejnym badaniem w programie przesiewowym jest badanie cytologiczne refundowane dla kobiety w wieku 25–64 lat co 3 lata. Badania cytologiczne są uznawane za jedną z najskuteczniejszych metod wczesnego wykrywania raka szyjki macicy. Regularne wykonywanie cytologii pozwala na wykrycie stanów przedrakowych i zmian nowotworowych we wczesnym stadium, co znacząco obniża umieralność z powodu raka szyjki macicy. Programy przesiewowe oparte na cytologii zmniejszyły śmiertelność nawet o 60% w krajach, gdzie są szeroko stosowane. Leczenie stanów przednowotworowych jest szybkie i zazwyczaj bezbolesne, powodując rzadkie powikłania. Etapy leczenia obejmują kolposkopię lub wizualną inspekcję szyjki macicy w celu zlokalizowania i oceny zmiany, a następnie jej usunięcie.
Rak jelita grubego
Kolonoskopia pozwala na usunięcie zmian przednowotworowych i tym samym zapobieżenie rozwojowi raka jelita grubego. Badanie to rekomendowane jest osobom w wieku 50–65 lat co 10 lat. Kolonoskopia jest skuteczną metodą profilaktyki raka jelita grubego, według metaanalizy obejmującej ponad 4,7 miliona osób zmniejsza ryzyko zachorowania o 52% i ryzyko zgonu aż o 62%. Efekt ten jest niezależny od wieku i płci pacjentów.
Rak płuca
W Polsce nie ma jeszcze ogólnodostępnego programu profilaktyki raka płuc, jednak prowadzony jest pilotażowy Program Wczesnego Wykrywania tego nowotworu, oparty na niskodawkowej tomografii komputerowej (LDCT). Skierowany jest do osób w wieku 55–74 lat z historią palenia lub dodatkowymi czynnikami ryzyka. Wczesne wykrycie raka płuca umożliwia skuteczniejsze leczenie i znacząco zmniejsza umieralność. Wyniki pilotażu posłużą do opracowania i wdrożenia ogólnokrajowego programu przesiewowego, co może poprawić efektywność profilaktyki raka płuca w Polsce.
Rak prostaty
W Polsce brakuje narodowego programu badań PSA, choć niektóre towarzystwa medyczne zalecają oznaczanie PSA u mężczyzn powyżej 50. roku życia, zwłaszcza w rodzinach obciążonych nowotworem prostaty.
Grafika przedstawia zalecenia dotyczące wieku i częstotliwości wykonywania badań przesiewowych w kierunku najczęstszych nowotworów w Polsce: raka piersi, raka szyjki macicy oraz raka jelita grubego.
Stan realizacji programów przesiewowych
Statystyki realizacji programów profilaktycznych w Polsce nadal są niezadowalające. Według danych Narodowego Funduszu Zdrowia na dzień 1 czerwca, frekwencja w badaniach przesiewowych przedstawia się następująco:
- Program mammografii: 32,6% uczestnictwa,
- Program cytologii: 11,2% uczestnictwa,
- Program kolonoskopii: 14,66% uczestnictwa.
Wszystkie te wartości znacząco odbiegają od rekomendowanych poziomów, co wskazuje na potrzebę wzmożonych działań mających na celu zwiększenie świadomości i zaangażowania społeczeństwa w profilaktykę nowotworową.
Konsekwencje unikania badań przesiewowych
Brak udziału w badaniach przesiewowych przekłada się na:
- Zwiększenie liczby wykrywanych zaawansowanych nowotworów.
- Pogorszenie rokowania pacjentów (np. w raku jelita grubego przeżycie 5-letnie spada z 90% do 10% w zależności od stadium).
- wzrost kosztów leczenia (średni koszt terapii raka piersi IV stopnia jest 4-krotnie wyższy niż w stadium wczesnym).
- zwiększone obciążenie dla rodzin pacjentów i opieki społecznej.
Profilaktyka nowotworowa to nie tylko obowiązek systemu ochrony zdrowia, ale przede wszystkim świadomy wybór każdego z nas. Regularne badania przesiewowe dają realną szansę na wczesne wykrycie choroby i skuteczne leczenie, które może uratować życie. W dobie rosnącej zachorowalności na nowotwory warto zainwestować czas i uwagę w profilaktykę, by zmniejszyć obciążenie społeczne i ekonomiczne oraz poprawić jakość życia milionów Polaków. To wspólna odpowiedzialność pacjentów, lekarzy oraz władz, aby badania przesiewowe stały się naturalnym elementem naszej troski o zdrowie.
Źródło
- Narodowy Instytut Onkologii, Raport “Nowotwory złośliwe w Polsce w 2022 roku”
- Szczeklik A. (red.): „Interna Szczeklika 2023”. Medycyna Praktyczna, Kraków 2023.
- World Health Organization. Cancer fact sheets, 2022
- World Health Organization. Cervical cancer, 2024
- Krajowy Rejestr Nowotworów, 2022
- ECIS: „Cancer Statistics in Europe”, 2023.
- Broeders, M. The Impact of Mammographic Screening on Breast Cancer Mortality in Europe: A Review of Observational Studies. Journal of Medical Screening, 2012
- onkokurier.pl „Rak szyjki macicy – wczesne wykrycie ratuje życie” 2025
- Hanyue Ding, The association between organised colorectal cancer screening strategies and reduction of its related mortality: a systematic review and meta-analysis. BMC Cancer, 2024
- pacjent.gov.pl „Program badań w kierunku wykrywania raka płuca”
- nfz.gov.pl „Dane o realizacji programów profilaktycznych (mammografia, cytologia, kolonoskopia) „
