Autorką artykułu jest Ula Borucińska – nasza wolontariuszka i absolwentka kierunku lekarskiego na Uniwersytecie Medycznym im. Piastów Śląskich we Wrocławiu. Jako przyszła lekarka, szczególną uwagę poświęca profilaktyce i promocji zdrowego stylu życia. Prywatnie pasjonatka podróży i odkrywania nowych kultur. Obecnie jako wolontariuszka wspiera działania Fundacji, z zaangażowaniem uczestnicząc w inicjatywach, które realnie wpływają na życie innych.

Depresja – nie lekceważ objawów!

Depresja to jedno z najczęstszych zaburzeń zdrowia psychicznego we współczesnym świecie. Szacuje się, że może dotyczyć nawet co dwudziestej osoby dorosłej, a w niektórych grupach społecznych odsetek ten jest jeszcze wyższy. To nie tylko „smutek”, ale poważny stan, który wpływa na wiele aspektów codziennego życia. Typowe objawy obejmują m.in. utrzymujące się obniżenie nastroju, brak energii i zainteresowania tym, co wcześniej sprawiało przyjemność, kłopoty ze snem, problemy z koncentracją czy poczucie winy. W cięższych przypadkach mogą pojawiać się także myśli samobójcze.

Przyczyny depresji są złożone i wynikają zarówno z czynników biologicznych, jak i środowiskowych. Ważną rolę odgrywają m.in. zaburzenia równowagi w układzie nerwowym, przewlekły stres, traumatyczne doświadczenia czy trudne relacje. Co więcej, depresja często współwystępuje z zaburzeniami lękowymi, co dodatkowo komplikuje obraz choroby.

Ze względu na swoją powszechność i wpływ na zdrowie, depresja jest uznawana za jedno z głównych wyzwań medycyny i zdrowia publicznego. W ostatnich latach prowadzi się wiele badań nad jej mechanizmami oraz nad nowymi metodami leczenia — od klasycznej farmakoterapii, przez różne formy psychoterapii, aż po nowoczesne terapie biologiczne. Celem tego artykułu jest przybliżenie aktualnej wiedzy o depresji, w tym jej przyczyn, objawów i możliwości leczenia, w sposób zrozumiały i praktyczny dla szerokiego odbiorcy.

Objawy depresji wg ICD-11

Kryteria ogólne

Objawy podstawowe (co najmniej 1 wymagany)

• Utrzymujący się obniżony nastrój

Objawy dodatkowe (występują w różnym nasileniu)

Nasilenie wg ICD-11

Nie jesteś sam!

Depresja to choroba, która może dotknąć każdego – niezależnie od wieku, zawodu czy sytuacji życiowej.

Wciąż wiele osób obawia się jednak poprosić o pomoc, bo kojarzy to ze słabością albo „nieporadnością”. Tymczasem depresja nie jest powodem do wstydu, tylko stanem zdrowia, tak samo wymagającym leczenia jak cukrzyca czy nadciśnienie.

Zgłoszenie się do specjalisty nie oznacza „bycia gorszym” – wręcz przeciwnie, świadczy o odwadze i odpowiedzialności za siebie. Im szybciej zdecydujesz się porozmawiać z lekarzem, psychologiem czy terapeutą, tym większa szansa na skuteczną pomoc i powrót do lepszego samopoczucia.

W Polsce istnieje wiele miejsc, w których możesz uzyskać wsparcie – także bezpłatnie i bez skierowania. To normalne, że na początku pojawia się lęk czy niepewność, ale pamiętaj: nikt nie będzie Cię oceniał, a rozmowa z profesjonalistą to pierwszy krok do odzyskania kontroli nad swoim życiem.

Gdzie pacjent może się zgłosić:

Te formy pomocy są często bezpłatne i anonimowe — mają na celu udzielenie wsparcia i skierowanie osoby do dalszej, bardziej specjalistycznej opieki, jeśli będzie to konieczne.

Psycholog / psychoterapeuta a psychiatra – do kogo się zgłosić?

Psycholog lub psychoterapeuta to specjalista, który pomaga przede wszystkim w rozmowie i pracy nad emocjami, myślami oraz trudnymi sytuacjami życiowymi. To dobre miejsce, gdy objawy depresyjne są łagodne lub umiarkowane, gdy chcesz zrozumieć swoje mechanizmy reagowania, nauczyć się radzenia sobie ze stresem czy przepracować trudne doświadczenia. Psychoterapia może być samodzielną formą leczenia w lżejszych przypadkach lub uzupełnieniem leczenia farmakologicznego.

Psychiatra natomiast jest lekarzem – ma możliwość zlecenia badań, postawienia diagnozy medycznej i przede wszystkim włączenia leczenia farmakologicznego. Warto udać się do psychiatry, jeśli objawy depresji są nasilone, utrzymują się długo, uniemożliwiają codzienne funkcjonowanie, a także w sytuacjach, gdy pojawiają się myśli samobójcze czy objawy psychotyczne. Psychiatra jest również niezbędny, gdy wcześniejsze próby pomocy (np. psychoterapia) nie przynoszą oczekiwanej poprawy.

Najczęściej najlepsze efekty daje połączenie obu podejść – farmakoterapii prowadzonej przez psychiatrę i psychoterapii pod opieką psychologa lub psychoterapeuty. Dzięki temu pacjent otrzymuje zarówno wsparcie medyczne, jak i narzędzia do radzenia sobie z trudnościami w codziennym życiu.

Metody profilaktyki depresji (potwierdzone badaniami)

Badania naukowe wskazują, że ryzyko rozwoju depresji można zmniejszać poprzez dbanie o kilka obszarów życia:

Stygmatyzacja i dostęp do leczenia depresji

Jednym z kluczowych wyzwań w diagnostyce i leczeniu depresji są bariery społeczne i systemowe, które wpływają na to, jak szybko pacjent uzyskuje pomoc i jak skuteczna jest terapia.

Stygmatyzacja wciąż pozostaje istotnym problemem. Wiele osób z objawami depresji waha się zgłosić po pomoc z obawy przed oceną ze strony rodziny, pracodawcy czy społeczeństwa. Badania pokazują, że strach przed byciem „postrzeganym jako słaby” lub „nieporadny” może prowadzić do opóźnienia diagnostyki nawet o kilka miesięcy, a w skrajnych przypadkach – lat. Stygmatyzacja może mieć wymiar społeczny (przekonania kulturowe o słabości psychicznej), wewnętrzny (samokrytyka, poczucie wstydu) i instytucjonalny (brak wsparcia w miejscu pracy, ograniczenia systemowe).

Równie istotnym czynnikiem są bariery systemowe w dostępie do leczenia. W niektórych regionach brakuje odpowiedniej liczby specjalistów – psychiatry, psychologów, psychoterapeutów – a czas oczekiwania na wizytę może wynosić tygodnie lub miesiące. Ograniczenia finansowe, brak świadomości o możliwościach bezpłatnej pomocy czy skomplikowana procedura uzyskania skierowania także zmniejszają szanse pacjenta na szybką interwencję.

Badania wykazują, że takie bariery mogą prowadzić do pogorszenia rokowania. Osoby, które długo zwlekają z konsultacją, częściej rozwijają cięższe epizody depresji, większe ryzyko nawrotów i większe obciążenie funkcjonowania społecznego i zawodowego. Z drugiej strony, w krajach i regionach, gdzie stygmatyzacja jest mniejsza, a systemy opieki psychicznej są bardziej dostępne, pacjenci szybciej otrzymują diagnostykę i leczenie, co znacząco poprawia efektywność terapii.

Dlatego ważne jest, aby artykuły i materiały edukacyjne podkreślały, że depresja nie jest powodem do wstydu, oraz aby informowały o dostępnych formach wsparcia – zarówno w ramach publicznej opieki zdrowotnej, jak i bezpłatnych linii zaufania. Edukacja społeczna, kampanie świadomościowe oraz rozwój infrastruktury opieki psychicznej mogą znacząco zmniejszyć wpływ barier społecznych i systemowych na leczenie depresji.

Biomarkery depresji – aktualny stan wiedzy

Biomarkery to obiektywne wskaźniki biologiczne, które mogą pomóc w diagnozowaniu depresji, ocenie jej nasilenia oraz monitorowaniu odpowiedzi na leczenie. Chociaż nie ma jeszcze jednego, powszechnie akceptowanego biomarkera depresji, wielu badaczy identyfikuje różne substancje i mechanizmy, które mogą pełnić tę rolę.

1. Markery zapalne

Coraz więcej dowodów wskazuje na związek między depresją a stanem zapalnym w organizmie. Badania wykazały, że osoby z depresją często mają podwyższone poziomy prozapalnych cytokin, takich jak interleukina-6 (IL-6) i czynnik martwicy nowotworów alfa (TNF-α). Z kolei poziom przeciwzapalnej interleukiny-4 (IL-4) bywa obniżony.

2. Biomarkery neurozapalne

Neurozapalne mechanizmy w obrębie mózgu są również badane jako potencjalne biomarkery depresji. Zauważono, że zmiany w poziomach cytokin w mózgu mogą wpływać na funkcjonowanie neuroprzekaźników, takich jak serotonina, co może przyczyniać się do rozwoju depresji.

3. Biomarkery neuroprzekaźnikowe

Neuroprzekaźniki, takie jak serotonina, dopamina i noradrenalina, odgrywają kluczową rolę w regulacji nastroju. Zaburzenia w ich funkcjonowaniu są często obserwowane w depresji. Chociaż pomiar poziomów tych neuroprzekaźników w mózgu jest trudny, badania nad ich metabolitami w płynach ustrojowych, takich jak płyn mózgowo-rdzeniowy czy krew, są w toku.

4. Biomarkery genetyczne

Badania genetyczne wskazują na potencjalne związki między określonymi genami a podatnością na depresję. Jednak wyniki są często sprzeczne, a wiele zidentyfikowanych wariantów ma niewielki wpływ na ryzyko zachorowania. Potrzebne są dalsze badania, aby potwierdzić te zależności i zrozumieć ich mechanizmy.

5. Biomarkery hormonalne

Zmiany w poziomach hormonów, takich jak kortyzol (hormon stresu), mogą być związane z depresją. Badania wykazały, że osoby z depresją często mają podwyższony poziom kortyzolu, co może wskazywać na zaburzenia w osi podwzgórze-przysadka-nadnercza.

6. Biomarkery neuroobrazowe

Techniki obrazowania mózgu, takie jak rezonans magnetyczny (MRI), pozwalają na ocenę strukturalnych i funkcjonalnych zmian w mózgu osób z depresją. Zmniejszenie objętości niektórych obszarów mózgu, takich jak hipokamp, jest często obserwowane u pacjentów z depresją.

Chociaż identyfikacja jednoznacznych biomarkerów depresji jest nadal w fazie badań, istnieje wiele obiecujących wskaźników, które mogą pomóc w przyszłości w diagnozowaniu i monitorowaniu tej choroby. Ważne jest jednak, aby wyniki badań były interpretowane ostrożnie, a ich zastosowanie w praktyce klinicznej wymaga dalszych badań i potwierdzenia.