Czym jest chrypka?

Chrypka to zmiana jakości głosu – może być on szorstki, cichszy, przerywany lub szybciej się męczyć. Najczęściej wynika z zaburzeń pracy fałdów głosowych w krtani (czyli potocznie strun głosowych). Podczas mówienia fałdy zbliżają się do siebie i drgają pod wpływem powietrza z płuc. Gdy są obrzęknięte, podrażnione albo nie domykają się prawidłowo, drgania stają się nieregularne i głos zmienia brzmienie.

Chrypka bywa ostra albo przewlekła (utrzymuje się dłużej niż 3 tygodnie, nawraca lub stopniowo narasta). W ocenie ważne są: czas trwania, czynniki ryzyka (np. palenie), objawy towarzyszące i okoliczności pojawienia się dolegliwości.

Najczęstsze przyczyny chrypki

1. Infekcje – Najczęstszą przyczyną są infekcje wirusowe górnych dróg oddechowych. Chrypce często towarzyszą katar, kaszel, ból gardła, stan podgorączkowy lub gorączka. Objawy zwykle mijają w ciągu 1-2 tygodni, ale kaszel i chrypka mogą utrzymywać się dłużej. Rzadziej przyczyną bywa infekcja bakteryjna lub grzybicza (np. u osób stosujących wziewne steroidy bez płukania jamy ustnej). Jeśli pojawia się duszność, świszczący oddech lub szybko narastający ból – wymaga to pilnej oceny.
2. Przeciążenie głosu i nieprawidłowa emisja głosu – Długie mówienie, krzyk, śpiew bez rozgrzewki, rozmowy w hałasie lub praca głosem często powodują zmęczenie i męczliwość głosu pod koniec dnia. Często po wysiłku głosowym, czując chrypę staramy się mówić jeszcze głośniej i poprawniej, wywołując tym samym jeszcze większy wysiłek głosowy. Nawracające przeciążenie może prowadzić do zmian łagodnych: guzków głosowych, polipów lub torbieli.
3. Podrażnienie: dym, alkohol, suche powietrze – Dym tytoniowy (także bierne palenie) silnie podrażnia krtań. Alkohol, odwodnienie, klimatyzacja, suche ogrzewane powietrze oraz pyły i chemikalia mogą nasilać dolegliwości. U palaczy ryzyko poważnych chorób krtani jest większe – przewlekłej chrypki nie wolno bagatelizować.
4. Refluks (żołądkowo-przełykowy i krtaniowo-gardłowy) – Refluks to cofanie się treści żołądkowej. U części osób objawy dotyczą głównie gardła i krtani: chrypka szczególnie rano, przewlekłe chrząkanie, uczucie „guli w gardle”, suchy kaszel, pieczenie w gardle. Brak zgagi nie wyklucza refluksu.
5. Alergia i spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła – Alergia i przewlekły nieżyt nosa mogą powodować spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła, to z kolei wywołuje dyskomfort, który próbujemy pokonać chrząkając. To znowu prowadzi do wtórnego podrażnienia krtani. Typowe są też: kichanie, zatkany nos, świąd nosa/oczu, kaszel nasilony wieczorem lub w nocy.
6. Leki i choroby ogólnoustrojowe – Chrypka może pojawić się m.in. przy nieprawidłowym stosowaniu wziewnych steroidów (osadzanie leku w gardle), lekach wysuszających śluzówki lub w przebiegu chorób tarczycy, neurologicznych i przewlekłych zapaleń.
7. Zaburzenia ruchomości krtani (np. porażenie fałdu głosowego) – Gdy jeden fałd głosowy porusza się gorzej, głos bywa słabszy, a mówienie męczy. Może pojawić się nawet krztuszenie przy piciu płynów. Taki problem wymaga diagnostyki laryngologicznej, zwłaszcza po zabiegach w okolicy szyi/klatki piersiowej.
8. Chrypka – co oznacza i kiedy wymaga konsultacji? – Przewlekła chrypka (szczególnie >3 tygodni) u osoby palącej lub nadużywającej alkoholu powinna być skontrolowana. Wczesne rozpoznanie istotnie zwiększa szanse skutecznego leczenia.

Co można zrobić samodzielnie na początku?

Jeśli chrypka towarzyszy infekcji lub przeciążeniu głosu i nie ma objawów alarmowych, zwykle pomagają zasady higieny głosu i nawilżania.

Najważniejsze zalecenia:

• Odpoczynek głosowy: mów mniej, ciszej i spokojniej; unikaj krzyku. Unikaj szeptu: wbrew pozorom nie oszczędza on głosu, często dodatkowo przeciąża krtań.
• Nawodnienie i nawilżanie: pij wodę, nawilżaj powietrze (szczególnie zimą).
• Unikaj drażniących czynników: dym, alkohol, bardzo ostre potrawy, pyły.
• Inhalacje z 0,9% NaCl (sól fizjologiczna) – mogą pomóc nawilżać drogi oddechowe.
• Podczas infekcji: odpoczynek i leczenie objawowe zgodnie z zaleceniami; jeśli objawy się nasilają lub trwają długo – skontaktuj się z lekarzem.

Przy podejrzeniu refluksu pomocne bywa by ostatni posiłek jeść 2-3 godziny przed snem. Przed snem powinniśmy też spożywać mniejsze porcje, ograniczyć kawę, czekoladę i alkohol. Warto też postarać się uniesienie wezgłowia łóżka.

Badania diagnostyczne wykonywane przez lekarza

• Laryngoskopia (np. fiberoskopowa) – oglądanie krtani i fałdów głosowych w ruchu.
• Stroboskopia – ocena drgań fałdów głosowych w przewlekłych zaburzeniach głosu.
• Ocena logopedyczna/foniatryczna – przy podejrzeniu przeciążenia lub złej emisji głosu.
• Badania dodatkowe zależnie od sytuacji: USG szyi/tarczycy, CT/MR, diagnostyka refluksu lub alergii.

Objawy alarmowe („red flags”) – kiedy nie zwlekać? Skontaktuj się pilnie z lekarzem (a w razie nasilonej duszności wezwij pomoc), jeśli występuje:

• Duszność, świszczący oddech, narastające trudności w oddychaniu.
• Szybko narastający obrzęk gardła lub szyi, ślinotok, trudność w przełykaniu śliny.
• Krwioplucie lub krew w odkrztuszanej wydzielinie.
• Silny ból, wysoka gorączka lub wyraźne pogorszenie stanu ogólnego.
• Guz na szyi lub powiększone węzły chłonne utrzymujące się >2-3 tygodnie.
• Chrypka trwająca >3 tygodni (zwłaszcza u palaczy).
• Chrypka po niedawnym zabiegu w obrębie szyi/klatki piersiowej lub po intubacji, szczególnie z krztuszeniem płynami.

U dzieci szczególnie niepokojące są: duszność, sinienie, ślinotok, „szczekający” kaszel z problemem oddychania lub szybkie pogorszenie stanu.

Kiedy warto umówić się na konsultację (nawet bez objawów alarmowych)?

Warto zgłosić się wcześniej, gdy:

• chrypka nawraca lub wyraźnie utrudnia pracę (szczególnie u osób pracujących głosem),
• utrzymuje się po infekcji dłużej niż zwykle albo pojawia się bez jasnej przyczyny,
• towarzyszy jej przewlekłe chrząkanie, kaszel nocny lub podejrzenie refluksu/alergii,
• palisz papierosy lub paliłeś(aś) przez wiele lat.