Osteoporoza to jedna z najczęstszych chorób układu kostnego. Dotyka przede wszystkim osób starszych, ale może rozwinąć się również wcześniej. Przez wiele lat nie daje żadnych wyraźnych objawów, dlatego często nazywana jest „cichą chorobą kości”. U wielu osób pierwszym sygnałem choroby jest dopiero złamanie po pozornie niewielkim urazie. Dobra wiadomość jest taka, że osteoporozie można w dużym stopniu zapobiegać. Wczesna diagnostyka, zdrowy styl życia i odpowiednie leczenie pomagają zmniejszyć ryzyko złamań i zachować sprawność na dłużej.

Czym jest osteoporoza i dlaczego przez długi czas nie daje objawów?

Osteoporoza to choroba układu kostnego, w której maleje gęstość mineralna i pogarsza się mikroarchitektura kości, co zwiększa ich łamliwość i ryzyko złamań. Proces utraty masy kostnej przebiega powoli i bezboleśnie, dlatego choroba często przez wiele lat pozostaje niewykryta, a typowym pierwszym objawem bywa złamanie wynikające z niewielkiego urazu (tzw. złamanie niskoenergetyczne). Równowaga między utratą masy kostnej (resorpcją) a tworzeniem kości ulega zaburzeniu po osiągnięciu szczytowej masy kostnej około 30. roku życia. Następnie procesy utraty kości przeważają, szczególnie przy spadku stężenia hormonów płciowych (np. po menopauzie).

Kto jest najbardziej narażony na zachorowanie

Ryzyko choroby rośnie z wiekiem, zatem osteoporoza najczęściej dotyczy osób po 50. roku życia, a częstość i ciężkość złamań wzrasta u osób starszych. Z powodu utraty ochronnego działania estrogenów kobiety, zwłaszcza po menopauzie, są bardziej podatne na osteoporozę niż mężczyźni, choć choroba występuje również u mężczyzn (zwłaszcza gdy ma charakter wtórny). Wyższe ryzyko zachorowania mają osoby z niską masą ciała, osoby rasy białej, osoby z rodzinną historią osteoporozy lub złamań oraz osoby, które już przebyły złamanie niskoenergetyczne.

Czynniki ryzyka i możliwości profilaktyki

Do istotnych czynników ryzyka należą wiek, płeć żeńska, wczesna menopauza, palenie papierosów, nadmierne spożycie alkoholu, długotrwałe leczenie glikokortykosteroidami, niektóre choroby (np. reumatoidalne zapalenie stawów, choroby przewodu pokarmowego, nadczynność przytarczyc) oraz leki i stany powodujące zaburzenia wchłaniania lub unieruchomienie.

Profilaktyka obejmuje edukację dotyczącą zdrowego stylu życia, odpowiednią dietę z dostateczną ilością wapnia i witaminy D, utrzymanie prawidłowej masy ciała, zaprzestanie palenia, ograniczenie spożycia alkoholu oraz regularną aktywność fizyczną – szczególnie ćwiczenia obciążające kości i ćwiczenia poprawiające równowagę. Ważnym elementem profilaktyki jest także przeciwdziałanie upadkom u osób starszych poprzez korekcję wad wzroku, dostosowanie przyjmowanych leków i środowiska domowego oraz, gdy jest to konieczne, korzystanie z pomocy ortopedycznych.

Znaczenie odpowiedniej diety, aktywności fizycznej i badań diagnostycznych

Odpowiednia podaż wapnia (z pożywienia lub suplementów, gdy dieta jest niewystarczająca) oraz witaminy D jest kluczowa dla utrzymania właściwej masy kostnej. Wapń znajduje się m.in. w mleku i jego przetworach, zielonych warzywach oraz niektórych wodach mineralnych. Witamina D pomaga organizmowi wchłaniać wapń. Jej źródłem jest między innymi synteza skórna pod wpływem promieni słonecznych oraz niektóre produkty spożywcze. W Polsce w wielu przypadkach konieczna jest również suplementacja tej witaminy, ale powinna ona odbywać się zgodnie z zaleceniami lekarza.

Aktywność fizyczna ma na celu wzmocnienie kości i mięśni oraz zmniejszenie ryzyka upadków i złamań. Zalecane są głównie ćwiczenia obciążające układ kostny, np. chodzenie, nordic walking, trening oporowy dostosowany do wieku i możliwości oraz ćwiczenia równowagi.

Podstawowym badaniem diagnostycznym jest densytometria (DXA), oceniająca gęstość kości i wyrażająca wynik jako T-score (osteoporozę rozpoznaje się przy T-score ≤ −2,5 SD). Jest to badanie bezbolesne, krótkie i nie wymaga specjalnego przygotowania. Dodatkowo wykonuje się badania laboratoryjne w celu wykluczenia przyczyn wtórnych, np. oznaczenie stężenia witaminy D, wapnia, kreatyniny, TSH i PTH.

Konsekwencje złamań osteoporotycznych dla samodzielności i jakości życia

Złamania osteoporotyczne (zwłaszcza szyjki kości udowej i kręgów) prowadzą do bólu, ograniczenia sprawności, zmiany postawy (np. „wdowiego garbu”) i często do przewlekłej niepełnosprawności. Złamanie biodra wiąże się z wysoką śmiertelnością wśród osób starszych oraz znacznym odsetkiem osób, które nie odzyskują pełnej samodzielności po urazie. Około połowa osób po złamaniu biodra nie odzyskuje wcześniejszej sprawności. Złamania zwiększają również ryzyko kolejnych złamań, przedłużają hospitalizację, pogarszają jakość życia z powodu przewlekłego bólu i często wymagają długotrwałej rehabilitacji oraz opieki, co obciąża pacjentów, ich rodziny i system opieki zdrowotnej.

Osteoporoza to „cichy złodziej kości” – choroba, której można częściowo zapobiegać i którą można kontrolować poprzez zdrowy styl życia, odpowiednią dietę, aktywność fizyczną, ocenę i leczenie czynników ryzyka oraz wczesną diagnostykę. Wczesne rozpoznanie oraz działania zapobiegające upadkom mogą znacząco zmniejszyć ryzyko poważnych, często nieodwracalnych konsekwencji złamań.

Bibliografia:

1. Program Profilaktyki Osteoporozy – https://spartanska.pl/program-profilaktyki-osteoporozy/
2. Postępowanie profilaktyczne, diagnostyczne i lecznicze. Wytyczne dla lekarzy podstawowej opieki zdrowotne. Polska Grupa Robocza International University Family Medicine Club
3. Zalecenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego. Osteoporoza (Piotr Głuszko, Reumatologia 2016; supl. 1: 124–128)
4. Współczesna dietoterapia (red. Dariusz Włodarek, Ewa Lange, PZWL 2022)